Kişisel koruyucu donanım, tehlikeli bir materyalle çalışırken akla ilk gelen önlemdir. Oysa önlem sıralamasında en sonda durur: kendisinden önce gelen tedbirlerin yetmediği yerde devreye girer. Bu yazı, venomla çalışılan bir ortamda donanımın hangi riske karşı seçildiğini ve neyi tek başına karşılayamadığını ele alıyor.
Risk nereden geliyor?
Doğru donanım, maruziyet yolları belirlenmeden seçilemez. Ürünümüz için yayımlanan güvenlik bilgi formunda materyal, yutulması, cilt ile teması ve solunması hâlinde akut toksik olarak sınıflandırılmıştır. Bu üç yolun her biri ayrı bir önlem gerektirir; sınıflandırmanın nasıl okunacağı tehlike ifadeleri yazısında anlatılmıştır.
Bunlara bir de mekanik risk eklenir. Canlı hayvanla çalışılan alanlarda sokma ihtimali bulunur; materyalin işlendiği alanlarda ise kesici cam ve sıçrama riski öne çıkar. Toz formla çalışıldığında havaya karışan partikül, sıvı formda ise damlacık oluşumu belirleyici olur.
Maruziyetin en sık görüldüğü anlar da bellidir. Kap açma, tartım, aktarma, seyreltme ve temizlik adımları, materyalin kapalı ortamdan çıktığı ve kişiye en çok yaklaştığı işlemlerdir. Donanım seçimi bu adımlar üzerinden yapıldığında gereksiz yere ağır bir düzen kurulmamış, riskli anlar da açıkta bırakılmamış olur.
Risk değerlendirmesinin sonucu yazılı olmalıdır. Hangi işlemde hangi donanımın kullanılacağı iş bazında belirlenir; herkese ve her işleme uyan tek bir liste yoktur.
Donanımın katmanları
| Katman | Hangi riske karşı | Dikkat edilen nokta |
|---|---|---|
| Eldiven | Cilt teması | Materyale uygun malzeme, doğru beden, düzenli değişim |
| Göz ve yüz koruması | Sıçrama ve toz | Yanlardan kapalı gözlük; sıçrama ihtimali yüksek işlemde yüz siperi |
| Laboratuvar önlüğü | Giysi ve cilt bulaşması | Uzun kollu, kapalı; çalışma alanı dışına çıkarılmaz |
| Solunum koruması | Toz ve aerosol | Uygun sınıfta filtre, sızdırmazlık kontrolü, kullanım süresi takibi |
| Ayak koruması ve kapalı giysi | Düşen kap, dökülme | Kapalı ayakkabı; açık bölge bırakmayan giysi düzeni |
Donanımın bakımı da seçimi kadar belirleyicidir. Yıpranmış, delinmiş ya da esnekliğini yitirmiş bir parça koruma sağlamaz; buna karşılık üzerinde görünür bir hasar bulunmayan bir eldiven de belirli bir süreden sonra değiştirilir. Kullanım ömrü, malzemenin temas ettiği maddeye ve süreye göre belirlenir ve bu bilgi kullanıcıya önceden aktarılır.
Tablodaki her satırın ortak noktası, doğru seçimin malzemeye bağlı olmasıdır. Eldivenin varlığı tek başına koruma sağlamaz; malzemesi, kalınlığı ve kullanım süresi işe uygun olmalıdır. Aynı biçimde bir solunum koruyucusunun işlevi, yüze tam oturmasına bağlıdır. Hangi tipin seçileceği güvenlik bilgi formunun ilgili bölümünde belirtilir; formun yapısı GBF yazısında anlatılıyor.
Toz formda ek önlemler
Liyofilize materyal hafif ve uçucudur; kap açıldığında en küçük hava akımı bile tozu dağıtabilir. Bu yüzden tartım ve aktarma işlemleri, havayı denetim altında tutan bir kabin içinde yapılır. Kapların oda sıcaklığına geldikten sonra açılması, hem yoğuşmayı hem de ani hava hareketini azaltır. İşlem sonrası yüzeyler ıslak yöntemle temizlenir; süpürme ya da kuru silme tozu yeniden havaya kaldırır.
Giyme, çıkarma ve bertaraf
Donanımın en çok bulaşma yarattığı an, çıkarıldığı andır. Kirlenmiş bir eldivenin dış yüzeyine çıplak elle dokunulması, o güne kadar alınan bütün önlemleri geçersiz kılar. Bu nedenle sıra önceden belirlenir ve herkes aynı sırayı izler.
- Çalışma bitiminde eller, malzemeye dokunmadan önce alan içinde temizlenir.
- Eldivenler dış yüzeye temas etmeden ters çevrilerek çıkarılır ve atık kabına atılır.
- Gözlük ya da siperlik, yüzün temiz kalan bölgesine dokunularak alınır.
- Önlük çıkarılır; kirlenmiş yüzeyi içe gelecek biçimde katlanır.
- Eller yeniden yıkanır; ancak bundan sonra alan terk edilir.
Giyme sırası da aynı mantıkla kurulur, ancak ters yönde işler: önce gövdeyi saran parçalar, sonra yüz ve göz koruması, en son eldiven giyilir. Eldivenin en sona bırakılması, diğer parçalar takılırken ellerin temiz kalmasını sağlar. Kol ağızlarının eldiven içine alınması ise açıkta bölge bırakmamak içindir.
Kullanılmış donanım evsel atık değildir. Tek kullanımlık parçalar, materyalin sınıflandırmasına uygun atık akışına verilir; yeniden kullanılacak parçalar ise temizlik yöntemi belirlenmiş olarak ayrı saklanır. Atık yönetimine ilişkin beyan da güvenlik bilgi formunda yer alır.
Donanım en son gelir
Koruyucu donanım, riski ortadan kaldırmaz; yalnız kişiyle materyal arasına bir engel koyar. Bu engelin arkasında durması gereken başka önlemler vardır: işlemin kapalı sistemde yürütülmesi, havalandırma ve kabin kullanımı, çalışma alanının ayrılması, yetkili olmayan kişilerin girişinin sınırlanması ve personelin eğitilmesi. Bu önlemler kurulmadan donanıma yaslanmak, korumayı en kırılgan halkaya bağlamak olur.
Acil durum hazırlığı da bu bütünün parçasıdır. Göz yıkama ve duş noktasının erişilebilir olması, dökülme seti bulundurulması, acil durum yönergesinin ve iletişim bilgilerinin görünür yerde asılı durması beklenir. Herhangi bir maruziyet ya da akrep sokması durumunda yapılacak tek şey sakin kalmak, sokulan bölgeyi hareketsiz tutmak ve 112'yi aramaktır; materyalin belgeleri sağlık ekibine gösterilmek üzere hazır bulundurulur.
Alıcı kurumlar için koruyucu donanım kullanımı bir öneri değil, tedarik koşullarının parçasıdır. Bu başlığın kapsamı ürünler sayfasında özetlenmiş, alıcı tarafındaki yükümlülükler ise ayrı bir yazıda ele alınmıştır.
