Bir kimyasalın etiketindeki piktogram, tehlike ifadeleri ve güvenlik bilgi formunun on altı bölümü kendiliğinden oluşmaz. Türkiye'de bu bilgilerin arkasında çoğu zaman aynı unvan bulunur: kimyasal değerlendirme uzmanı, kısaca KDU. Unvan, 23 Haziran 2017 tarihli ve 30105 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDİK) ile tanımlanmıştır.
Bu yazı KDU'nun ne iş yaptığını, kimlerin bu belgeyi alabildiğini, eğitim ve belgelendirme sürecinin nasıl işlediğini ve bir alıcının güvenlik bilgi formuna bakarken neden hazırlayanın yetkinliğini de sorması gerektiğini anlatıyor.
Kimyasal değerlendirme uzmanı ne iş yapar?
KDU, bir maddenin ya da karışımın tehlikelerini değerlendiren ve bu değerlendirmeyi mevzuatın öngördüğü belgelere dönüştüren kişidir. Bakanlığın tanımladığı eğitim içeriği uzmanlığın kapsamını da gösterir: kimyasalların yönetimi; sınıflandırma ve etiketleme, KKDİK, tehlikeli malların taşınması, depolama ile iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı; fizikokimyasal, toksikolojik ve ekotoksikolojik özelliklere göre sınıflandırma; insan sağlığı ve çevre risk değerlendirmesi; maruz kalma senaryoları ve güvenlik bilgi formu hazırlama gereklilikleri.
Uygulamada başlıca görevler şöyle sıralanabilir:
- Madde ve karışımları tehlike sınıflarına göre sınıflandırmak ve etiket unsurlarını belirlemek,
- Güvenlik bilgi formunu hazırlamak ve yeni bilgi ortaya çıktığında güncellemek,
- Gereken durumlarda kimyasal güvenlik değerlendirmesini (KGD) yürütmek ve kimyasal güvenlik raporunu (KGR) yazmak,
- Maruz kalma senaryolarını ve risk yönetim önlemlerini tanımlamak,
- KKDİK kapsamındaki kayıt dosyalarının teknik içeriğine katkı vermek.
Kimyasal güvenlik raporu, yılda 10 ton ve üzerinde imal ya da ithal edilen maddeler için istenir; daha düşük miktarlarda da tehlikeli maddeler için sınıflandırma ve güvenlik bilgi formu yükümlülüğü sürer. Yönetmeliğin genel çerçevesi REACH ve KKDİK yazısında özetleniyor.
Kimler kimyasal değerlendirme uzmanı olabilir?
Bakanlığın (bugünkü adıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) açıkladığı ölçütlere göre KDU sınavına katılabilmek için en az 64 saatlik KDU eğitimini tamamlamış olmak ve aşağıdaki koşullardan birini sağlamak gerekir:
- Kimya, biyoloji veya çevre bilimleriyle ilgili fen, fen-edebiyat ya da mühendislik fakültelerinin lisans bölümlerinden mezun olmak; biyokimya, biyoteknoloji, kimya, biyoloji, moleküler biyoloji ve genetik, biyomedikal mühendisliği, çevre mühendisliği ve kimya mühendisliği bu kapsamdadır,
- Kimya bilimiyle ilgili yüksek lisans ya da doktora yapmak,
- Bu kapsam dışındaki bir lisans bölümünden mezun olup kimyasallara ilişkin üretim, laboratuvar, kalite kontrol veya kimyasalların yönetimi alanında en az 5 yıl çalışmış olmak.
Örneğin makine mühendisliği ya da işletme mezunu biri, sınava ancak son koşuldaki beş yıllık deneyimi belgeleyebiliyorsa başvurabilir.
Eğitim, sınav ve belge
Süreç üç aşamalıdır ve her aşamada yetkili kuruluş farklıdır:
| Aşama | Ne yapılır? | Yetkili kuruluş |
|---|---|---|
| Eğitim | En az 64 saatlik KDU eğitimi tamamlanır | Bakanlıkça onaylı eğitim kuruluşu |
| Sınav | Eğitimin ardından yeterlilik sınavına girilir | Bakanlıkça onaylı, TÜRKAK tarafından akredite edilmiş belgelendirme kuruluşu |
| Belge | Başarılı adaya KDU belgesi verilir; belge 5 yıl geçerlidir | Sınavı yapan belgelendirme kuruluşu |
Belgenin süreli olması, mevzuattaki ve sınıflandırma kurallarındaki değişikliklerin izlenmesini de zorunlu kılar. Eğitim ve sınav takvimleri kuruluşa göre değiştiği için güncel bilgi Bakanlığın ve yetkili kuruluşların duyurularından takip edilmelidir.
Güvenlik bilgi formunu kim hazırlar?
Önceki düzenlemede güvenlik bilgi formları GBF hazırlayıcısı belgesine sahip kişilerce hazırlanabiliyordu. KKDİK'in geçiş döneminin sona ermesiyle KKDİK'e uygun formları hazırlamak kimyasal değerlendirme uzmanlarının görevi olmuştur. Formun bölümlerinin ne anlattığı güvenlik bilgi formu yazısında ayrıntılı olarak ele alınıyor.
Alıcı açısından pratik sonuç şudur: bir form incelenirken yalnızca içerik değil, sürümü, tarihi ve hazırlayanın yetkinliği de kontrol edilir. Tesisimizin ürünü için yayımlanan güvenlik bilgi formu (sürüm 1.0, 10.07.2026), TÜRKAK akreditasyonu kapsamında TÜV AUSTRIA tarafından belgelendirilmiş ve belgesi 2029'a kadar geçerli bir kimyasal değerlendirme uzmanı tarafından hazırlanmıştır. Formda ürün ağız yoluyla Acute Tox. 2 (H300), deri yoluyla Acute Tox. 2 (H310) ve solunum yoluyla Acute Tox. 1 (H330) olarak sınıflandırılır. Bu kategorilerin hangi toksisite aralıklarına karşılık geldiği LD50 nedir yazısında, etiketteki karşılıkları GHS06 piktogramı ve H ifadeleri yazısında, belge nüshaları ise Belgeler sayfasında yer alıyor.
