CITES, uzun adıyla Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme, 1973'te Washington'da imzalanan çok taraflı bir sözleşmedir. Amacı yabani türlerin uluslararası ticaret yoluyla tükenmesini önlemektir. Sözleşme, canlı bireylerin yanında türe ait parçaları ve türevleri de kapsar; bu nedenle biyolojik kökenli bir materyali sınır ötesine gönderirken ilk bakılacak başlıklardan biridir.
Sözleşmeye taraf ülkeler kendi içlerinde bir yönetim mercii ve bir bilimsel mercii belirler. Yönetim mercii izinleri düzenler; bilimsel mercii ticaretin türün varlığını tehlikeye atıp atmayacağını değerlendirir. Bu ikili yapı sayesinde karar yalnızca idari değil biyolojik ölçütlere de dayanır. Türkiye de sözleşmeye taraftır ve aynı yapıyı uygular.
Üç ek liste ne anlatır?
| Liste | Kapsam | Ticaret rejimi |
|---|---|---|
| Ek I | Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türler | Ticari amaçlı uluslararası ticaret kural olarak yasaktır; istisnai hâller sıkı izne bağlıdır |
| Ek II | Şu an tehlikede olmayan ama ticaret denetlenmezse tehlikeye girebilecek türler | İhracat izniyle mümkündür |
| Ek III | Bir taraf ülkenin kendi sınırları içinde koruma altına aldığı ve diğer taraflardan iş birliği istediği türler | Menşe belgesi veya izin aranır |
Listeleme tür ya da cins düzeyinde yapılır; "akrepler" diye bütün bir takım listeye alınmaz. Nitekim bazı akrep cinsleri eklerde yer alırken pek çok tür listelerin tamamen dışındadır. Bu yüzden değerlendirme her zaman somut tür adı üzerinden yürütülür.
Listeler sabit değildir. Taraf ülkelerin katıldığı konferanslarda yeni türler eklenebilir, mevcut kayıtlar başka bir eke taşınabilir ya da listeden çıkarılabilir. Bu yüzden bir tür için alınmış değerlendirme süresiz bir güvence değil, belirli bir tarihteki durumun tespitidir; uzun süreli ticari ilişkilerde güncelliğin belirli aralıklarla teyit edilmesi beklenir.
Venom bir türev midir?
Sözleşme, örnek kavramını canlı ya da ölü birey, bunların parçaları ve bunlardan elde edilen türevler olarak geniş tanımlar. Buna göre listede yer alan bir türden elde edilmiş venom da kapsam içinde sayılır ve izinsiz gönderilemez. Tür listelerin dışındaysa CITES belgesi aranmaz; bu durumda sevkiyatın yasal çerçevesini diğer mevzuat başlıkları belirler.
Uygulamada tereddüt çoğunlukla türevin ne kadar işlenmiş olduğu noktasında doğar. Ham ya da liyofilize hâldeki bir venom, kaynağı belli bir hayvansal türev olarak değerlendirilir. Dolayısıyla soruya verilecek cevap materyalin ne kadar işlendiğine değil, kaynak türün listede olup olmadığına bağlıdır.
Bir ayrımı da not etmek gerekir: CITES uluslararası ticareti düzenler, hayvanın doğadan alınmasını ya da üretilmesini değil. Bu iki alan farklı mevzuatlara tabidir. Ülkemizde akreplerin doğadan yakalanması ayrı bir yönetmelikle düzenlenmiştir ve kapalı devre üretim yapan bir tesisin kuruluş izni de bu çerçevede verilir. Tür CITES listelerinde olmasa bile üretim ve toplama tarafındaki ulusal kurallar geçerliliğini korur.
Türkiye'de yetkili kurum
Ülkemizde CITES kapsamındaki değerlendirme ve yazışmalar Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü üzerinden yürür. Üretim tesisimizin kaynak türü için yapılan başvuru sonucunda Genel Müdürlük, 30.07.2026 tarihli yazısıyla türün CITES Ek I, II ve III listelerinde yer almadığını bildirmiştir. Kaynak tür hakkında ayrıntı için Androctonus turkiyensis yazısına, belgenin künyesi için belgeler sayfasına bakılabilir.
Liste dışı olmak neyi kaldırmaz?
CITES kapsamı dışında kalmak, sevkiyatın belgesiz yapılabileceği anlamına gelmez. Yüksek toksisiteli bir materyalin uluslararası taşınmasında ayrıca şu başlıklar işler:
- Güvenlik bilgi formu: Ürünün sınıflandırması, taşıma bilgisi ve acil durum başlıkları güncel bir GBF ile birlikte sunulur.
- Taşıma sınıflandırması: Canlı kaynaklı toksinler için kullanılan UN numarası, sınıf ve ambalaj grubu sevk evrakına işlenir; ayrıntı UN 3462 yazısındadır.
- Taşıma modu kuralları: Karayolu, denizyolu ve havayolu için ayrı düzenlemeler geçerlidir; ambalajlama ve etiketleme bunlara göre yapılır.
- Gümrük dosyası: Fatura, menşe, ürün tanımı ve gerekli izinler eksiksiz olmalıdır; süreç gümrük ve sevkiyat dosyası yazısında ele alınır.
- Alıcı ülke mevzuatı: İthalatçının kendi ülkesindeki izin, bildirim ve son kullanıcı beyanı yükümlülükleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Alıcı kurum neyi ister?
Yurt dışındaki bir laboratuvar ya da satın alma birimi, siparişten önce genellikle üç şeyi görmek ister: türün kimliği, tesisin yasal durumu ve ürünün sınıflandırma bilgisi. Bu üçü bir arada sunulduğunda ithalat tarafındaki değerlendirme hızlanır; eksik bir künye ise sevkiyatın gümrükte beklemesine yol açabilir. Tesisimizin kuruluş izni, işyeri ruhsatı ve CITES değerlendirmesi belgelenmiş durumdadır.
Sevkiyat dosyasının erkenden hazırlanması yalnızca gümrük için değil, alıcının iç süreçleri için de önemlidir. Pek çok üniversite ve araştırma merkezi tehlikeli madde kapsamındaki bir materyali laboratuvara kabul etmeden önce kendi iş güvenliği biriminden onay alır; bu onay için sınıflandırma ve taşıma bilgilerini içeren güncel bir dosya ister. Belgeler eksiksizse değerlendirme günler yerine saatler alabilir.
Belge örneklerinin paylaşımı ya da ülkenize özgü ek evrak soruları için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.
