Bir akrebin büyümesini ölçmek istediğinizde ilginç bir tabloyla karşılaşırsınız: boy, haftalar boyunca hiç değişmez, sonra birkaç gün içinde belirgin biçimde artar. Bunun nedeni dış iskelettir. Kitin temelli sert kütikula hayvanı korur ama genişleyemez; akrep ancak onu bırakıp yenisini oluşturduğunda büyüyebilir. Bu olaya deri değiştirme, İngilizce literatürde ise molt ya da ekdizis denir. Geride kalan boş kabuğa gömlek adı verilir.
Dış iskeletin yapısı ve vücut bölümleri vücut yapısı yazısında anlatıldı. Bu yazı, o iskeletin nasıl yenilendiğini ve bu sürecin hayvan için ne anlama geldiğini ele alıyor.
Büyüme basamakları
Akrep yavruları doğduktan kısa süre sonra ilk deri değişimlerini geçirir; bu ilk değişimin annenin sırtında gerçekleşmesi, üreme yazısında anlatılan bakım davranışının bir parçasıdır. Sonrasında birey, iki deri değişimi arasındaki her döneme karşılık gelen evrelerden geçerek büyür. Bu dönemlerin her birine literatürde instar denir.
Yetişkinliğe ulaşana kadar geçirilen deri değişimi sayısı türe göre değişir; çoğu türde beş ile yedi arasında bir sayı bildirilir. Eşeysel olgunluğa ulaşan birey genellikle bir daha deri değiştirmez, yani yetişkin bir akrebin boyu artık sabittir. Yetişkinliğe varış süresi ise türe, sıcaklığa ve beslenmeye bağlı olarak aylarla birkaç yıl arasında değişebilir. İki değişim arasındaki süre de sabit değildir; birey büyüdükçe aralıklar uzar.
Dört evre
Deri değiştirme tek bir andan ibaret değildir. Günler önce başlayan bir hazırlığı, birkaç saat süren bir çıkışı ve ardından gelen uzun bir sertleşme dönemini kapsar.
| Evre | İçeride olan | Dışarıdan görülen |
|---|---|---|
| Hazırlık | Eski kütikula alttaki dokudan ayrılır, altında yeni ve kıvrımlı bir kütikula oluşur | Beslenme azalır, hayvan sığınağa çekilir, gövde şişkin görünür |
| Kabuktan çıkış | Eski kabuk ön kenarından açılır, birey öne doğru sıyrılarak dışarı çıkar | Hareketsiz görünen bir hayvanın yanında yavaş yavaş boşalan bir kabuk |
| Sertleşme | Yeni kütikula genişler, ardından proteinlerin çapraz bağlanmasıyla sertleşir ve koyulaşır | Soluk, yumuşak ve parlak görünümlü bir birey |
| Ara dönem | Doku büyümesi ve bir sonraki değişim için birikim | Normal beslenme ve hareket |
Süreci ne başlatır?
Eklembacaklılarda deri değişimini başlatan sinyal, ekdisteroid adı verilen steroid yapılı hormonlardır. Bu hormonların düzeyi yükseldiğinde alttaki doku yeni kütikulayı üretmeye başlar. Akreplerde hormon düzeni böceklerdeki kadar ayrıntılı çalışılmamıştır; buna karşılık yeterli beslenmenin ve uygun sıcaklığın süreci hızlandırdığı, olumsuz koşulların ise geciktirdiği gözlenir. Aynı gün doğmuş kardeşlerin birkaç evre sonra farklı hızlarda ilerlemesi bu yüzden şaşırtıcı değildir.
Kabuktan çıkış nasıl gerçekleşir?
Hazırlık evresinin sonunda hayvan genellikle sırtüstü ya da yan yatar ve hareketsiz kalır. Eski kabuk, prosomanın ön kenarı boyunca yarılır. Birey önce ön bölümünü, ardından kıskaçlarını ve bacaklarını, en son da kuyruk bölümünü eski kılıftan çeker. Bu sırada yalnızca dış yüzey değil, bacak eklemlerindeki ince zarlar, duyu kılları ve iğnenin kendisi de yenilenir. Yeni iğne sertleşene kadar işlevsel değildir.
Çıkıştan hemen sonra yeni kütikula esnektir. Hayvan bu kısa aralıkta vücut sıvısının basıncıyla yeni kabuğu genişletir; bir sonraki boyutu belirleyen de bu genişlemedir. Kabuk sertleştikten sonra boyut, yeni bir deri değişimine kadar sabit kalır.
Sürecin riskleri
Deri değiştirme, bir akrebin yaşamındaki en savunmasız dönemdir. Hayvan birkaç saat boyunca kaçamaz, sonraki günlerde de kıskaçları ve iğnesi etkili değildir. Başlıca riskler şunlardır:
- Takılı kalma: Eski kabuk bir uzuvdan ayrılmazsa o uzuv kaybedilebilir ya da hayvan süreci tamamlayamaz. Ortamın fazla kuru olması bu riski artırır.
- Yaralanma: Yumuşak kütikula, sert bir yüzeye sürtünme ya da düşme sonucu kolayca zedelenir.
- Saldırı: Barınakta bırakılmış canlı av ya da başka bir akrep, savunmasız bireye zarar verebilir.
- Enerji yetersizliği: Hazırlık evresine yetersiz beslenmiş olarak giren birey süreci tamamlamakta zorlanabilir.
Nem ve sıcaklığın bu dönemdeki rolü sıcaklık ve nem yazısında ele alındı; deri değişimine yaklaşan bir birey için ortam koşullarındaki küçük bir sapma bile sonucu etkileyebilir.
Kapalı üretimde bu döneme özgü bakım
Kapalı devre bir tesiste deri değiştirme, bakım takviminin ayrı bir başlığıdır. Bakımın başlangıç noktası hazırlık işaretlerini tanımaktır: yaklaşan değişimde eski kütikula donuklaşır, mesosomadaki sırt plakaları arasındaki zarlar gerilerek açık renkli şeritler hâlinde belirginleşir ve hayvan avla ilgilenmez olur. Bu işaretler görüldüğünde uygulamada öne çıkan adımlar şöyle sıralanabilir:
- Hazırlık işaretleri görülen birey kayda geçirilir ve rutin işlemlerden çıkarılır.
- Barınakta canlı av bırakılmaz; sığınak ve taban malzemesine dokunulmaz.
- Çıkış tamamlandığında gömlek, hayvana temas edilmeden alınır ve tarihiyle birlikte kaydedilir.
- Yeni kabuk sertleşip koyulaşana kadar birey ellenmez ve besleme ertelenir.
- Uzuv kaybı ya da tamamlanamamış değişim gözlenirse durum birey koduna not edilir.
Gömlek kayıtları yalnız bakım için değil, bireyin yaşını tahmin etmek için de kullanılır. Kaç deri değişimi geçirdiği bilinen bir bireyin hangi evrede olduğu, boyuna bakmaktan daha güvenilir biçimde belirlenir. Yeni deri değiştirmiş bireylerin kütikulası ultraviyole ışıkta zayıf parladığından bu yöntem de ayırt etmede yardımcı olur; konu UV ışığında parlama yazısında anlatıldı.
Deri değiştirme düzeninin koloni yönetimindeki yeri, üretimin sürekliliğini de belirler: materyal alımına uygun yetişkinler ile büyümesini sürdüren gençlerin dengesi, bu evrelerin doğru izlenmesine bağlıdır. Koloni yönetiminin genel ilkeleri kapalı devre üretim yazısında yer alıyor.
