«Akrep böcek mi?» sorusunun kısa cevabı hayırdır. Akrepler, böcekler gibi eklembacaklılar şubesindedir; ancak böceklerin değil, örümcekler, keneler ve akarlarla birlikte Arachnida (örümceğimsiler) sınıfının üyesidir. Günlük dilde küçük ve bacaklı her canlıya «böcek» denmesi bu karışıklığı doğal kılar; biyolojide ise iki grup arasındaki farklar açık ve kolay gözlenir.
Bu yazı akreplerin sistematikteki yerini, onları böceklerden ayıran özellikleri, en yakın akrabalarını ve bu ayrımın neden yalnızca bir adlandırma meselesi olmadığını anlatıyor.
Akrepler sistematikte nerede durur?
Hayvanlar âleminin en kalabalık şubesi olan eklembacaklılar (Arthropoda), dış iskeleti ve eklemli bacakları olan canlıları kapsar. Bu şube içinde böcekler (Insecta) ile örümceğimsiler (Arachnida) ayrı sınıflardır. Akrepler, örümceğimsiler sınıfında Scorpiones takımını oluşturur. Dünyada tanımlanmış akrep türü sayısı iki binin üzerindedir; ülkemizdeki türlerin bir bölümü Türkiye'de yaşayan akrep türleri yazısında ele alınıyor.
| Basamak | Akrep | Böcek (ör. arı) |
|---|---|---|
| Şube | Eklembacaklılar (Arthropoda) | Eklembacaklılar (Arthropoda) |
| Alt şube | Keliserliler (Chelicerata) | Altı bacaklılar (Hexapoda) |
| Sınıf | Örümceğimsiler (Arachnida) | Böcekler (Insecta) |
| Takım | Scorpiones | Zar kanatlılar (Hymenoptera) |
Akrebi böcekten ayıran özellikler
İki grubu ayırmanın en kolay yolu bacakları ve vücut bölümlerini saymaktır:
- Bacak sayısı: Böceklerin üç çift, yani altı bacağı vardır. Akreplerin dört çift, yani sekiz yürüme bacağı bulunur; öndeki kıskaçlı uzantılar (pedipalpler) bacak sayılmaz.
- Vücut bölümleri: Böceklerin vücudu baş, göğüs ve karın olmak üzere üç bölümdür. Akreplerde baş ve göğüs kaynaşarak prosomayı oluşturur; arkasında geniş mesosoma ve kuyruk görünümlü metasoma gelir.
- Anten ve kanat: Böceklerin bir çift anteni vardır ve çoğu kanatlıdır. Akreplerde anten ve kanat yoktur; çevrelerini kıllarla, karın altındaki tarak biçimli pektinlerle ve bacaklarındaki duyu organlarıyla algılarlar.
- Ağız parçaları: Böceklerde çeneler bulunur. Akrepler avı ağzın önündeki küçük kıskaçlarla, yani keliserlerle parçalar; keliser örümceğimsilerin ortak özelliğidir.
- Solunum: Böcekler vücuda dağılan trake borularıyla solur. Akreplerde karın altında dört çift kitap akciğer bulunur.
Bu yapıların ayrıntılı anlatımı akreplerin vücut yapısı yazısında yer alıyor.
Akrep örümcekten nasıl ayrılır?
Akrepler ve örümcekler aynı sınıfta olsalar da ilk bakışta ayırt edilebilirler. Örümceklerin vücudu, ince bir belle birbirine bağlanan iki bölümden oluşur; karın ucunda ipek üreten memecikler bulunur ve zehir, ağız önündeki sivri keliserlerle iletilir. Akreplerde ise ipek üretimi yoktur; pedipalpler iri kıskaçlara dönüşmüştür ve zehir, kuyruğun ucundaki telsonda bulunan iğneyle iletilir. Karın altındaki pektinler de yalnızca akreplerde görülen bir duyu organıdır.
Akreplerin akrabaları: örümcekler, keneler ve yalancı akrepler
Örümceğimsiler sınıfı içinde hangi grubun akreplere en yakın olduğu hâlâ araştırılan bir konudur. Sınıfın tanıdık üyeleri şunlardır: örümcekler, keneler ve akarlar, uzun bacaklı hasatçılar (Opiliones), halk arasında sarıkız olarak da bilinen Solifugae ve yalancı akrepler (Pseudoscorpiones).
Yalancı akrepler, adıyla en çok karışıklığa yol açan gruptur. Birkaç milimetre boyundaki bu küçük canlıların akrepler gibi kıskaçlı pedipalpleri vardır, ama kuyrukları ve iğneleri yoktur. Zehir bezleri kıskaçlarındadır ve insan için tehlike oluşturmazlar; kitapların arasında ya da ağaç kabuklarının altında görülebilirler.
Ayrım neden önemli?
Ayrım yalnızca bir adlandırma meselesi değildir. Akreplerin vücut planı, solunumu ve gelişimi böceklerden farklıdır: tırtıl ya da pupa gibi başkalaşım evreleri yoktur, yavrular canlı doğar ve büyüme deri değişimleriyle ilerler. Bu farklar akreplerin nasıl yaşadığını ve ne kadar yaşadığını da belirler; ömür ve gelişim konusu akreplerin ömrü yazısında anlatılıyor.
Akrepler fosil kayıtlarında da eski bir gruptur: bilinen en eski akrep fosilleri 400 milyon yılı aşkın bir geçmişe uzanır ve bugünkü akreplerin temel vücut planı bu uzun süre boyunca büyük ölçüde korunmuştur. Venomu insan sağlığı açısından önem taşıyan türlerin çoğu Buthidae ailesindedir. Akreplerin dış iskeleti ultraviyole ışık altında belirgin biçimde parlar; araştırmacıların geceleri akrep bulmasını kolaylaştıran bu özellik UV ışığında parlama yazısında anlatılıyor. Böceklerle ilgili genel bilgiler bu yüzden akreplere doğrudan aktarılmamalıdır; akreplerin biyolojisini anlamak için onları kendi sınıfı içinde değerlendirmek gerekir.
